«... کسی گاهی راست میگوید، گاهی دروغ. فردی گاهی امانتداری میکند و گاهی در امانت خیانت میورزد. چنین کسی، فرد اخلاقی شمرده نمیشود، هرچند گاهی فعل اخلاقی انجام دهد. به کسی که گاهی امانتداری میکند و گاهی امانتداری نمیکند، نمیتوان اعتماد کرد، زیرا در امانتدار بودن پیشبینیپذیر نیست...».
اشتباه نکنید، متن بالا مربوط به موضوعاتی مانند اخلاق، رفتار و کردار، صفات آدمی و... نیست، بلکه بخشی از کتاب «عصمت پیامبران در پرتو آیات قرآن» است که چندی پیش و در سال جاری، چاپ نخست آن در ۳۷۶ صفحه، قطع رقعی و شمارگان۵۰۰ نسخه، به همت بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی راهی بازار نشر کتاب شد. به همین بهانه در ادامه به اختصار با برخی از بخشهای این اثر تازه منتشر شده، آشنا میشویم.
از «رفتار اتفاقی» تا «رفتار برآمده از عصمت»
دکتر احد فرامرز قراملکی، رئیس بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی در بخش یادداشت این کتاب اینگونه نگاشته است:
رفتار آدمی از جهت چگونگی، تکرار و تداوم، گوناگون است. این گوناگونی در رفتارهای «اخلاقی»، «ضداخلاقی» و «غیراخلاقی» وجود دارد. البته در اینجا بحث ما متمرکز بر رفتارهای اخلاقی است. وی با تقسیمبندی رفتارهای اخلاقی به چهار گروه شامل «رفتار اتفاقی»، «رفتار از سر عادت»، «عادت از سر خُلق» و «رفتار برآمده از عصمت» به توضیح مختصری درباره هر یک از این چهار گروه میپردازد.
این استاد دانشگاه تهران درباره گروه نخست اظهار میکند: رفتاراتفاقی، عملی است که کنشگر، آن را گاهی (نه اغلب و نه همیشه) انجام میدهد، اما همیشه یا اغلب آن را انجام نمیدهد. کسی که ثبات رفتاری در انجام کار نیک و خودداری از کار بد ندارد، گاهی فعل اخلاقی انجام میدهد و گاهی فعل اخلاقی را ترک میکند یا خلاف آن را انجام میدهد، چنین فردی را پایبند به اخلاق نمیدانند و او را برای مناسبات مهمی مانند شراکت در کسبوکار و وصلت انتخاب نمیکنند، زیرا مصاحبت و تعامل با او خشنودکننده نیست، بلکه سبب رنج، نگرانی و عدم آرامش است.
وی در توضیح گروه دوم از رفتارهای اخلاقی بیان میکند: رفتار از سرعادت، رفتاری است که فرد آن را به نحو اغلب انجام میدهد. کسی اغلب زمانها راست میگوید و فرد دیگری اغلب اوقات، دروغ میبافد، یعنی انجام کاری به نحو اغلب با تکرار همان کار پیوند دارد.
قراملکی ادامه میدهد: کاری که تکرارش کنیم، بهتدریج به کار در اغلب موارد تبدیل میشود. تکرار وفاداری سبب میشود فرد در اغلب موارد وفادار باشد و... بنابراین عادت کردن به رفتاری سبب صدور آن رفتار به نحو اغلب میشود.
عادت از سرخُلق، گروه سوم از رفتارهای اخلاقی است که رئیس بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس در بخش یادداشت این کتاب به توضیح آن پرداخته و عنوان میکند: فیلسوفان فضیلتگرا، موضوع اخلاق را نه رفتار خوب و بد، بلکه فضیلت و رذیلت میدانند. اغلب فیلسوفان مسلمان همین نگرش را دارند. فضیلت و رذیلت، صفات ملکهای نفسانی به نام «خُلق»اند و علم اخلاق در زبان عربی، نام خود را از واژه «خُلق» وام گرفته و اخلاق جمع خُلق است و اگر فرد با یادگیری و ممارست آگاهانه، کاری را تکرار کند، همچنانکه در صناعات هست، رفتار وی برآمده از ملکه خُلق خواهد بود.
قراملکی در ادامه این یادداشت به توضیح چهارمین گروه از رفتارهای اخلاقی یعنی «رفتار برآمده از عصمت» پرداخته و تشریح میکند: اینگونه از رفتارهای اخلاقی، رفتاری است که همیشه از فرد سر میزند. وقتی میگوییم شخصی همیشه راست میگوید، یعنی راست نگفتن در هیچ زمانی از او سر نمیزند. وقتی میگوییم پیامبر اکرم(ص) امین است، یعنی همیشه امانتداری میکند و فعل مقابل امانتداری یعنی خیانت کردن، هیچگاه از او سر نمیزند.
وی یادآور میشود: بنابراین نباید ملکه خُلق را با ملکه عصمت، یکسان پنداشت. به همین دلیل است که کسی میتواند رسالت الهی هدایت را وفادارانه انجام دهد و به نقض غرض نینجامد که همیشه افعال فضیلت، رفتارهای نیک و اقدامهای درست انجام دهد و هیچگاه رفتارهای ناروا و اقدامی اشتباه انجام ندهد، چه پیش از پذیرفتن رسالت و چه درحین رسالت (نبوت و امامت).
چگونگی تألیف کتاب عصمت پیامبران
در بخش دیباچه این کتاب هم به چگونگی تألیف این اثر اشاره شده و اینگونه آمده است: این اثر، گزیدهای از برخی سخنرانیها و درسهای مرجع بزرگ دینی، حضرت آیتالله العظمی شیخ بشیر حسین نجفی است که برای گروهی از طلاب حوزه علمیه نجف اشرف ایراد شده است. ایشان در این اثر، روش تدریس موضوعی کتاب خدا را پی گرفته و برای آغاز این سخنرانیهای تفسیری، موضوع «عصمت و پیراستگی پیامبران» را انتخاب کرده و در این مباحث کوشیده نخست شبهات مطرح شده در کتابهای کلامی و جز آن را گرد آورد و سپس این شبهات را بهدرستی تبیین کرده و تلاشهای برخی از عالمان پیشین برای پاسخ به آنها را نشان داده و درباره آن پاسخها اندیشه کند و نظر دهد.
در ادامه این مطلب به این موضوع نیز اشاره شده که برخی از شاگردان حضرت آیتالله العظمی شیخ بشیر حسین نجفی و حاظران در مجلس بحث وی، مسئولیت گردآوری، پیادهسازی، نظمبخشی و مدونسازی این سخنرانیها را برعهده گرفتند. شایان ذکر است، پس از موافقت آیتالله العظمی بشیرنجفی، این کتاب توسط محمود نظریپور، از مترجمان و ویراستاران بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی به زبان فارسی روان ترجمه شده است.
آشنایی با برخی از بخشهای این کتاب
خوانندگان و مخاطبان با مطالعه بخشهای گوناگون این کتاب با موضوعاتی همچون «عصمت در لغت»، «عصمت در اصطلاح»، «دیدگاه متکلمان امامیه»، «دیدگاه معتزله، اشاعره و حشویه»، «محدود نبودن حضرت باری تعالی به هیچ قانونی»، «علت انحصار عصمت»، «معنای ترک اولی»، «نادرستی تقسیم عصمت به ذاتی و اکتسابی» و «عصمت حضرت آدم(ع)، نوح(ع)، ابراهیم(ع) و...»،همچنین پاسخ به برخی از شبهات مطرح شده و... آشنا میشوند.
همچنین در این کتاب به پرسشهای متنوعی درباره مقام عصمت و مصون بودن از خطا و اشتباه در میان پیامبران و اولیای الهی پاسخ داده شده است. پرسشهایی مانند «اگر عصمت را خدای متعال عطا میکند، پس چرا تنها به پیامبران و جانشینان آنها این مقام عطا شده و دیگر آدمیان از آن بیبهرهاند؟»، «علت انحصار عصمت چیست؟»، «معنای ترک اولی در میان پیامبران و اولیای الهی چیست؟»، «در داستان حضرت آدم(ع) آیا او دچار خطا و اشتباه شد و به خاطر همین اشتباه، از بهشت پروردگار رانده و به عالم دنیا تنزل کرد؟»، «آیا درخواست حضرت نوح(ع) از خداوند متعال برای نجات جان فرزند خطاکارش، گناه و اشتباه محسوب میشود؟»، «آیا اینکه در قرآن کریم به داستان حضرت ابراهیم(ع) درباره خدا گرفتن خورشید، ماه و ستارگان از سوی او اشاره شده، دلیلی بر ارتکاب اشتباه و گناه از سوی این پیامبر الهی است؟» و پرسشهای دیگری که ممکن است به ذهن مخاطب خطور کند . ازجمله بخشهای جذاب این کتاب، بخشی است که به بیان همین پرسشها و پاسخ آنها میپردازد و خوانندگان میتوانند جواب بسیاری از پرسشهای خود را در آنجا جویا شوند.
نظر شما